اصناف در حاشیه تصمیمسازی؛ شهر بدون بازار به کجا میرسد؟
در بسیاری از شهرهای ایران، از توسعه، سرمایهگذاری، رونق اقتصادی و ارتقای کیفیت زندگی سخن گفته میشود؛ اما یک پرسش اساسی همچنان بیپاسخ مانده است: چگونه میتوان از شهری پویا و پیشرو حرف زد، در حالی که یکی از اثرگذارترین گروههای اجتماعی آن، یعنی اصناف و بازاریان، هنوز جایگاهی متناسب با نقش واقعی خود در تصمیمسازیهای شهری ندارند؟
این همان خلئی است که سالهاست مدیریت شهری را با نوعی ناهماهنگی پنهان روبهرو کرده است؛ ناهماهنگی میان کسانی که بار اقتصاد، بخش مهمی از روابط اجتماعی و حتی بخشی از حیات فرهنگی شهر را بر دوش دارند، با ساختاری که کمتر از ظرفیت آنان در حکمرانی شهری بهره میگیرد.
قائد شهید بارها در تبیین جایگاه این قشر فرمودهاند: «از اول انقلاب، کسبه و اصناف شهری در میدانهای انقلاب، راهپیماییها، جبههها و کمکهای مالی حضور خوبی داشتند. پس ما این قشر را یک قشر اسلامی و انقلابی میشماریم.»
این نگاه بهروشنی نشان میدهد که اصناف، صرفاً یک مجموعه اقتصادی نیستند؛ بلکه بخشی ریشهدار، هویتساز و اثرگذار در حیات اجتماعی و سیاسی کشور به شمار میآیند. با این حال، یکی از ضعفهای مهم نظام مدیریت شهری در کشور، نبود تعریفی جامع و روشن از «شهر مطلوب» است. در چنین شرایطی، هرچند در قوانین از اصناف بهعنوان یکی از ارکان اصلی شهر یاد میشود، اما در عمل، نقش و سهم آنان در تحقق حکمرانی مطلوب شهری کمتر از آن چیزی است که باید باشد.
اصناف، افزون بر کارکرد اقتصادی، از جایگاهی اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی نیز برخوردارند و سرنوشت آنان با سرنوشت شهر گره خورده است. این قشر در متن زندگی روزمره مردم حضور دارد؛ از تأمین نیازهای معیشتی گرفته تا شکلدهی به روابط اجتماعی، انتقال فرهنگ، تقویت اعتماد عمومی و همراهی در بزنگاههای حساس سیاسی و اجتماعی. با این همه، متأسفانه در سالهای اخیر، این بخش بزرگ و اثرگذار، نقش کمرنگتری در تدوین و جهتدهی به نظام جامع شهری داشته است.
بازار همواره یکی از مهمترین عناصر حیات شهری در جوامع بشری بوده است. این فضا، صرفاً محل دادوستد نیست؛ بلکه عرصهای برای شکلگیری ارتباطات انسانی، انتقال آداب و رسوم، بازتاب فرهنگ عمومی و تقویت همبستگی اجتماعی است. از همین رو، بازاریان را باید یکی از اصلیترین حلقههای اتصال اقتصادی و اجتماعی جامعه دانست؛ حلقهای که تقویت آن، شهر را به پویایی، رشد و بالندگی نزدیکتر میکند.
امروز کاشمر در آستانه جهشی چشمگیر قرار دارد و فرصتهایی کمنظیر پیش روی آن است. این شهر، با برخورداری از پیشینهای ارزشمند و ظرفیتهایی ممتاز، میتواند بار دیگر جایگاه شایسته خود را بهعنوان نگین گردشگری استان بازیابد. اما تحقق این چشمانداز، بدون نقشآفرینی مؤثر اصناف و بازاریان ممکن نخواهد بود. نمیتوان از توسعه سخن گفت، اما بازار را تنها یک عنصر خدماتی دید و از اثرگذاری آن در فرایندهای کلان شهری غفلت کرد.
بازار در طول تاریخ شهرسازی، همواره کانون تحرکات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بوده است. این فضا، بستر تعاملات اجتماعی در کنار کسبوکار را فراهم کرده و نقشی اساسی در توسعه شهرها ایفا کرده است. از همین رو، امروز بیش از هر زمان دیگر، اصناف و بازاریان میتوانند در ارتقای رفاه عمومی، بهبود کیفیت خدماترسانی به شهروندان و حتی توسعه کالبدی شهر نقشی سازنده و تعیینکننده داشته باشند. بهویژه در حوزه سرمایهگذاری، مشارکت اصناف میتواند زمینهساز آرامش، امنیت، رونق و تمدن شهری باشد.
بیتردید، بازار در تحولات شهری و اجتماعی، قدرتی بنیادین دارد. میان بازار و مدیریت شهری، همواره پیوندی تاریخی، فرهنگی و سیاسی برقرار بوده و هست. بازار، یک پایگاه اجتماعی مستحکم است و بازاریان بهعنوان یک طبقه اجتماعی صاحبنفوذ، از موقعیتی ویژه برخوردارند. اگر آنان در کنار مسئولان قرار گیرند و در فضاهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شهرستان مشارکتی فعال داشته باشند، میتوانند زمینهساز شکوفایی اقتصادی و شتاببخشی به روند توسعه شوند.
مردم مؤمن و پرتلاش کاشمر، شایسته افقی فراتر از روزمرگیهای معمولاند. از این رو، ضروری است با تکیه بر اندیشه، همدلی و حضور آگاهانه، در شناسایی فرصتها شتاب بیشتری داشته باشیم و از ظرفیتها به سود نسل آینده بهره ببریم. تجربه تاریخی نیز نشان داده است که بازارها و فعالان آنها، در توسعه و پیشرفت شهری نقشی بیبدیل داشتهاند. بازاریان در ایران اسلامی همواره با ویژگیهایی چون قدرت تشخیص، مردمداری، اخلاقمداری، بهکارگیری سرمایه در مسیر خدمت، تلاش بیوقفه و نقشآفرینی در گردش اقتصاد و تولید شناخته شدهاند؛ ویژگیهایی که هر نظام تصمیمگیری را ناگزیر میکند جایگاه آنان را در اولویت توجه خود قرار دهد.
