در روزگاری که فضای سیاسی و رسانهای کشور آکنده از بحث درباره جنگ، آتشبس، مذاکره و صلح است، طبیعی است که افکارعمومی با یک پرسش اساسی روبهرو شود: در منطق اسلام، راه درست کدام است؟ آیا اسلام ما را به جنگ فرا میخواند یا به صلح؟ آیا در برابر دشمن باید همواره بر طبل نبرد کوبید یا باید راه گفتوگو و تفاهم را در پیش گرفت؟ پاسخ این پرسش را نباید در هیاهوی رسانهای و تحلیلهای زودگذر جستوجو کرد، بلکه باید به قرآنکریم و سیره پیامبراکرم(ص) و اهلبیت علیهمالسلام رجوع کرد. با این مراجعه روشن میشود که اسلام نه دین جنگطلبی است و نه مکتب انفعال و تسلیم.
* جنگ و صلح در ترازوی قرآن
قرآن کریم، هم فرمان دفاع و مقابله با متجاوز را صادر میکند و هم صلح و آشتی را میپذیرد. آنجا که میفرماید: «وَقاتِلوا فی سبیلِاللهِ الَّذینَ یُقاتِلونَکُم وَلاتَعتَدوا»، سخن از جنگی است که در برابر تجاوز دشمن و برای دفاع از حق، امنیت و کرامت انسان صورت میگیرد، نه برای کشورگشایی، تعدی و خونریزی. در مقابل، آنجا که میفرماید: «وَإِن جَنَحوا لِلسَّلمِ فَاجنَح لَها وَتَوَکَّل عَلَیالله» روشن میکند که اگر طرف مقابل به صلح گرایش داشت، اسلام نیز صلح را میپذیرد و آن را نفی نمیکند. همچنین تعبیر کوتاه اما عمیق «وَالصُّلحُ خَیر» بهصراحت نشان میدهد که صلح، در ذات خود، بر نزاع و درگیری ترجیح دارد. بنابراین، اسلام نه جنگ را یک اصل ثابت و دائمی میداند و نه صلح را نسخهای مطلق و همیشگی معرفی میکند. هر دو، تابع شرایطاند؛ تابع عدالت، مصلحت، عزت، امنیت و نتیجهای که برای جامعه اسلامی و انسانی در پی دارند.
* جنگ؛ فقط در برابر تجاوز
در منطق اسلام، جنگ زمانی معنا و مشروعیت پیدا میکند که تجاوزی رخ داده باشد، حقی پایمال شده باشد، امنیت جامعه در معرض تهدید قرار گرفته باشد و راههای مسالمتآمیز برای رفع بحران به بنبست رسیده باشد. در غیر اینصورت، اصل بر پرهیز از درگیری و تلاش برای برقراری آرامش و صلح است.
تاریخ بشر پر است از جنگهایی که نه برای دفاع از انسان، بلکه برای سلطه، غارت، توسعهطلبی و تحقیر ملتها به راه افتادهاند. اینگونه جنگها از نگاه اسلام نهتنها مشروع نیستند، بلکه آشکارا برخلاف روح تعالیم دینیاند. اسلام هرگز جنگ را ابزار کشورگشایی، قتلعام یا تحمیل اراده بر ملتها نمیداند. آنچه در اسلام مشروع شمرده میشود، دفاع از جان، سرزمین، استقلال، عزت و حقوق مردم است. بر همین اساس، آمادگی دفاعی و برخورداری از قدرت بازدارندگی برای یک جامعه مستقل، نشانه جنگطلبی نیست؛ بلکه نشانه عقلانیت، آیندهنگری و صیانت از امنیت ملی است.
* صلح، مطلوب است؛ اما نه از موضع ضعف
اسلام با صلح مخالف نیست؛ بلکه صلح را ترجیح میدهد، اما نه هر صلحی. صلحی که بر پایه عدالت، حفظ کرامت انسان و تأمین حقوق ملتها شکل بگیرد، مطلوب و پذیرفتنی است. اما اگر صلح به معنای تسلیم، تحقیر، از دست دادن استقلال یا نادیده گرفتن تجاوز باشد، دیگر صلح نیست؛ بلکه پوششی برای ظلمپذیری است. از همین رو، جامعهای که میخواهد آزاد، مستقل و سربلند بماند، باید در کنار دیپلماسی، از توان دفاعی لازم نیز برخوردار باشد. تجربه تاریخ نشان داده است که “صلح بدون قدرت، غالباً پایدار نمیماند“.
*جنگ در اسلام، امر مطلوب نیست
روح اسلام با خونریزی بیدلیل و خشونت بیمنطق سازگار نیست. پیامبر اسلام(ص)، پیامبر رحمت است و اساس دعوت او بر هدایت، رأفت و نجات انسان بنا شده است. حتی در آنجا که قرآن جنگ را مقرر میکند، بلافاصله از ناخوشایند بودن آن سخن میگوید: «کُتِبَ عَلَیکُمُ القِتالُ وَهُوَ کُرهٌ لَکُم»، این آیه بهخوبی نشان میدهد که جنگ در اسلام امری مطلوب بالذات نیست، بلکه راهحلی ناگزیر در شرایط استثنایی است. به بیان روشنتر، اسلام جنگ را تجویز میکند، اما آن را دوست ندارد؛ همانگونه که داروی تلخ برای درمان لازم است، اما تلخی آن مطلوب کسی نیست.
سیره پیامبر اکرم(ص) نیز مؤید همین حقیقت است. آن حضرت هیچگاه جنگ را بهعنوان نخستین گزینه انتخاب نکرد. روش او بر دعوت، گفتوگو، پیمان، مدارا و اتمام حجت استوار بود و تنها زمانی به جنگ روی میآورد که دشمن بر دشمنی و تجاوز پافشاری میکرد و راهی جز دفاع باقی نمیماند. حتی در میانه درگیری نیز هرگاه روزنهای برای توقف جنگ و بازگشت به صلح پدید میآمد، از آن استقبال میکرد. این رفتار بهروشنی نشان میدهد که در منطق نبوی، جنگ آخرین راه است، نه نخستین انتخاب.
* جهاد؛ دفاع مسئولانه، نه خشونتطلبی
در همین چارچوب، مفهوم جهاد در اسلام نیز باید درست فهمیده شود. جهاد، برخلاف آنچه گاه از سوی مخالفان یا ناآگاهان القا میشود، مترادف خشونتطلبی نیست. جهاد در معنای اصیل اسلامی، واکنشی مسئولانه در برابر تجاوز، ظلم و سلب آزادی است.
جهاد زمانی معنا پیدا میکند که امنیت جامعه تهدید شود و راههای مسالمتآمیز به نتیجه نرسد. از این منظر، جنگی که برای احقاق حق، تأمین امنیت و دفع شر متجاوز صورت گیرد، جنگی دفاعی و مشروع است، نه جنگی برای سلطهجویی و انتقام.
در سیره اهلبیت علیهمالسلام نیز همین توازن میان صلحخواهی و عزتمداری بهوضوح دیده میشود. امام حسین(ع) در نهضت عاشورا هرگز آغازگر جنگ نبود. آن حضرت تا آخرین لحظه راه گفتوگو، نصیحت، روشنگری و اتمام حجت را ترک نکرد و تنها زمانی که همه راهها بسته شد و دشمن بر ظلم خود اصرار ورزید، دفاع و ایستادگی را برگزید.
***
در یک جمعبندی روشن میتوان گفت: اسلام نه دین شمشیر است و نه دین سازش. اسلام، دین «صلحِ همراه با عزت» و «دفاعِ همراه با عدالت» است. بنابراین اگر پرسش این باشد که اسلام جنگ را میخواهد یا مذاکره را، پاسخ روشن است: اسلام صلح را ترجیح میدهد، اما نه صلحی از سر ضعف و انفعال؛ بلکه صلحی آگاهانه، عادلانه و عزتمندانه. و اگر چنین صلحی ممکن نباشد، “دفاع را وظیفه میداند، نه انتخابی سلیقهای“.
