کاشمر در محاصره گرمای شهری؛
وقتی شهر به جزیره حرارتی تبدیل میشود
سیدنوید نبوی
در روزهای داغ تابستان، بسیاری از شهروندان احساس میکنند که هوای داخل شهر از نواحی اطراف بسیار گرمتر است؛ احساسی که برخلاف تصور، تنها یک برداشت شخصی نیست. این وضعیت، پدیدهای شناختهشده در علوم شهری و اقلیمشناسی است که از آن با عنوان “جزیره حرارتی شهری“ یاد میشود. در این پدیده، سطوحی مانند آسفالت، بتن، بامها و ساختمانها گرمای خورشید را در روز جذب و سپس در ساعات عصر و شب آزاد میکنند؛ نتیجه آنکه دمای داخل شهر بهمراتب بالاتر از مناطق پیرامونی ثبت میشود.
این مسئله در شهرهای خشک و نیمهخشک نظیر “کاشمر“ شدت بیشتری دارد؛ زیرا تابش خورشید در این مناطق قویتر، رطوبت هوا کمتر و پوشش گیاهی نیز محدودتر است. در سالهای اخیر، گسترش ساختوساز، کاهش باغها، افزایش سطوح آسفالتی و کمبود سایه در معابر، شرایط را بیش از گذشته دشوار کرده است.
جزیره حرارتی صرفاً یک موضوع آبوهوایی نیست، بلکه پدیدهای است که بهطور مستقیم بر زندگی روزمره شهروندان تأثیر میگذارد. افزایش دما موجب بالا رفتن مصرف انرژی و استفاده بیشتر از وسایل سرمایشی میشود. همچنین گرمای شدید سلامت گروههای حساس مانند سالمندان، کودکان، بیماران قلبی و کارگران فضای باز را تهدید میکند. افزون بر این، کیفیت حضور مردم در فضاهای عمومی، پیادهروی، خرید روزانه و حتی تعاملات اجتماعی کاهش مییابد و در نتیجه نشاط اجتماعی شهر آسیب میبیند. با این حال، مقابله با این پدیده شدنی است و راهکارهای متعددی برای آن وجود دارد.
نخستین و مؤثرترین راهکار، «افزایش پوشش گیاهی و ایجاد سایه در شهر» است. درختان با ایجاد سایه و انجام فرآیند تبخیر و تعرق، میتوانند دمای محیط را به شکل چشمگیری کاهش دهند. خیابانهای درختکاریشده، پارکهای محلی، فضاهای سبز کوچک محلهای و کمربندهای سبز، همگی ابزارهای مهمی برای خنکسازی شهر هستند. در کاشمر، حفظ باغات و جلوگیری از کاهش پوشش گیاهی، بخشی حیاتی از این راهحل محسوب میشود.
راهکار دوم، «طراحی شهری متناسب با اقلیم» است. جهتگیری خیابانها، عرض معابر، ارتفاع ساختمانها و نحوه سایهاندازی آنها همگی در شدت گرمای احساسشده نقش دارند. اگر جریان هوا در شهر تسهیل شود و فضاهای بیسایه کاهش پیدا کنند، شرایط تابستانی قابلتحملتر خواهد شد. این اصول باید در توسعههای جدید شهری کاشمر، بهویژه در محلات تازهتأسیس، جدیتر مورد توجه قرار گیرد.
در کنار این راهکارها، استفاده از «مصالح و فناوریهای نوین» نیز اهمیت زیادی دارد. بهرهگیری از بامهای خنک با پوششهای روشن و بازتابنده، رنگهای کمجذب برای دیوارههای خارجی، کفپوشهای سردتر برای پیادهروها و آسفالتهای اصلاحشده که گرمای کمتری ذخیره میکنند، میتواند به کاهش دمای شهری کمک کند. طراحی سایهبانهای شهری در پیادهروها، ایستگاههای اتوبوس، فضاهای باز عمومی و پارکینگها نیز از اقداماتی است که میتواند تابش مستقیم خورشید را کاهش دهد. استفاده از مهپاشهای کنترلشده و سازههای سبک سایهساز در برخی شهرها نتایج موفقی به همراه داشته است.
در این میان، «فناوریهای نوین» نیز میتوانند نقش مؤثری ایفا کنند؛ حوزههایی که اینجانب در بخشی از آنها، شامل “سنجش از دور با استفاده از دادههای ماهوارهای، سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و تحلیلهای مبتنی بر هوش مصنوعی“ تخصص دارم.
با کمک تصاویر ماهوارهای میتوان «نقاط داغ شهری» را شناسایی کرد و با تحلیل دادههای GIS، ارتباط میان پوشش گیاهی، کاربری زمین، تراکم ساختمانها و دمای سطح زمین را بررسی نمود. این اطلاعات به مدیریت شهری کمک میکند تا اولویت کاشت درخت، توسعه فضای سبز و مداخلات خنکسازی را دقیقتر تعیین کند.
هوش مصنوعی نیز میتواند روند گسترش جزایر حرارتی را پیشبینی و میزان اثربخشی راهکارهای مختلف را ارزیابی کند؛ برای مثال پیشبینی کند که افزایش درختکاری یا استفاده از مصالح روشن در کدام نقاط بیشترین کاهش دما را ایجاد میکند.
در نهایت، «جزیره حرارتی شهری یکی از چالشهای مهم پیشروی آینده کاشمر است». اما این چالش، قابل مدیریت و کنترل است؛ به شرط آنکه نگاه علمی و آیندهنگر در برنامهریزی شهری جدی گرفته شود.
خنکسازی شهر نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای حفظ سلامت، کیفیت زندگی و پایداری شهری است.
