در دنياي پرشتاب و پيچيده امروز که تکنولوژي و ابزارهاي ديجيتال به بخشي جداييناپذير از زندگي ما تبديل شدهاند، گاهي اوقات شرايطي پيش ميآيد که در نگاه اول ناخوشايند و دشوار به نظر ميرسند، اما در باطن خود بذري براي تغيير و تحول مثبت دارند. محدوديتهاي اينترنت و کُندي در دسترسي به فضاي مجازي، بدون شک براي بسياري از ما، به ويژه جوانان و نوجواناني که عادت به سرعت و ارتباط لحظهاي دارند، ميتواند به عنوان يک مانع بزرگ يا حتي نوعي عقبماندگي تلقي شود. ما سالهاست که خود را درگير جرياني بيپايان از اطلاعات، اخبار و تعاملات مجازي کردهايم و گاهي در هياهوي اين دنياي ديجيتال، فراموش کردهايم که زندگي واقعي در بيرون از صفحههاي نمايشگر ميگذرد؛ اما اگر براي لحظهاي از قضاوتهاي عجولانه فاصله بگيريم و با نگاهي عميقتر و حکيمانه به اين رويداد بنگريم، ممکن است به حقيقتي متفاوت و اميدبخش برسيم.
شايد با اين شرايط، بشود به فرصتي دست يابيم تا توقف کرده و به مسيري که در پيش گرفتهايم بازنگري کنيم. اين محدوديتها ميتوانند به مثابه يک زنگ بيداري باشگاه باشند تا ما را از غفلت نسبت به اطرافيانمان برهانند. در فرهنگ غني و ناب ايراني ـ اسلامي ما، خانواده هسته اصلي جامعه و پناهگاه امن روحي انسانهاست. متأسفانه در سالهاي اخير، نفوذ بيرويه فضاي مجازي باعث شده که حتي در ساعات حضور در خانه، اعضاي خانواده فيزيکي کنار هم باشند، اما روحاً هزاران کيلومتر دورتر، درگير دنياي مجازي باشند. اين غفلت، پيوندهاي عاطفي را سست کرده و فاصلههاي نامرئي اما عميقي بين پدر و مادر و فرزندان ايجاد کرده است.
البته نبايد از واقعيتهاي روانشناختي اين دوران گذشت. در چنين شرايطي که دسترسي به دنياي ديجيتال محدود ميشود، گاهي شاهد واکنشهاي تند و بداخلاقي از سوي فرزندان هستيم. دوري از فضايي که آنها را به خود وابسته کرده، ميتواند نوعي سندرم ترک و اضطراب ايجاد کند که بروز آن در قالب پرخاشگري، سکوتهاي طولاني يا بدخلقي نمايان ميشود. اين رفتارها، واکنشي طبيعي به تغيير سبک زندگي و فقدان منبع لذت و سرگرمي قبلي است که نيازمند صبر و درک والدين است.
اما در سوي ديگر ماجرا، تصويري متفاوت و دلنشينتر رقم ميخورد؛ تصويري که در آن والدين با وجود نگرانيهاي معمول، حس خوشحالي و رضايتي عميق را تجربه ميکنند. براي پدران و مادراني که مدتهاست تنها سايهاي از فرزندانشان را در پشت گوشيها ديدهاند، قطع اينترنت به معناي بازگشت گنجهاي گمشده به خانه است. آنها اکنون با ديدن فرزندانشان در کنار خود، نه در فضاي مجازي بلکه در واقعيت ملموس، لذت ميبرند. حضور فيزيکي فرزندان در اتاق نشيمن، شرکت در گفتوگوهاي خانوادگي و حتي سروصدا و جنبوجوش آنها در خانه، براي والدين بهانهاي ميشود تا دوباره حس گرم «بودن» و «کنار هم بودن» را لمس کنند و از اين حضور فيزيکي که مدتهاست رنگ باخته بود، شادمان شوند.
در همين راستا، احمد محبعلي، دکتراي علوم ارتباطات، در خصوص مزاياي محدوديت در اينترنت در گفت و گويي اظهار داشت: گرچه قطعي اينترنت براي بسياري مشکلاتي را ايجاد کرده است، اما اگر بخواهيم از نگاه ديگري به اين موضوع توجه داشته باشيم، ميتوانيم اين شرايط را نه به عنوان يک تهديد، بلکه به عنوان يک «فرصت طلايي» براي بازسازي پيوندهاي خانوادگي و بازگشت به اصول و ارزشهاي اصيل خود ببينيم.
وي افزود: اين دوران، زمان مناسبي است تا دوباره ياد بگيريم چگونه با هم صحبت کرده، و به حرفهاي يکديگر با دقت گوش دهيم و چگونه لذت معاشرت واقعي را بدون واسطه ديجيتال بچشيم. وقتي دسترسي به دنياي بيرون محدود ميشود، ناچار به دنياي درون و خانواده روي ميآوريم. اين فرصتي است تا پدران جايگزين مناسبي براي سرگرميهاي مجازي فرزندان باشند، مادران دوباره نقش اصلي در تربيت و پرورش عواطف کودکان را ايفا کنند و فرزندان نيز امنيت و آرامش واقعي را نه در لايکها و کامنتهاي گذرا بلکه در آغوش گرم خانواده پيدا نمایند.
دکتر محبعلي با اشاره به جايگاه سنتهاي نيکو بيان کرد: ما ميتوانيم از اين توقف اجباري استفاده کنيم تا به سنتهاي نيکوي خود بازگرديم؛ سنتهايي مثل شبخواني خانوادگي، بازيهاي گروهي، گفتگو درباره تاريخ و قصههاي پربار ايراني و شرکت در برنامههاي جمعي که روحيه همدلي و همبستگي را تقويت ميکند. اين تغيير نگرش، نيازمند يک اراده قوي و تغيير در سبک زندگي ماست. بايد از اين شرايط بهره ببريم تا دوباره خانه را به محيطي زنده، شاد و پر از محبت تبديل کنيم که در آن صداي خنده کودکان و گفتوگوهاي گرم اعضاي خانواده، جايگزين سکوت مطلق و صداي اعلانهاي گوشيهاي هوشمند شود. قطعاً با تکيه بر فرهنگ غني خود، ميتوانيم از اين آزمون سربلند بيرون بياييم و خانوادههايي مستحکمتر از قبل بسازيم.
اين کارشناس علوم ارتباطات با بيان اينکه موضوع کودکان و فضاي مجازي يکي از چالشهاي مهم روز در خانوادههاي ايراني است، اظهار کرد: با توجه به گسترش اينترنت و هوشمند شدن ابزارها، آگاهي والدين در اين زمينه ضروري است.
وي با تأکيد بر اينکه نظارت و همراهي والدين بر فعاليت کودکان در فضاي مجازي به معناي کنترلگري خشک نيست، بلکه بايد به صورت همراهي باشد، گفت: والدين بايد بدانند فرزندشان در چه شبکههايي عضو است، با چه کساني صحبت و چه محتوايي را مشاهده ميکند. داشتن حس اعتماد متقابل باعث ميشود کودک در صورت مواجهه با محتواي نامناسب، موضوع را با والدين در ميان بگذارد.
محبعلي ادامه داد: تعيين زمان و محدوديت براي استفاده بيرويه از گوشي و تبلت امري ضروري است، زيرا استفاده بيش از حد ميتواند باعث آسيبهاي جسمي مانند مشکلات چشم و ستون فقرات و همچنين آسيبهاي روحي مانند افسردگي و انزوا شود. قوانيني براي زمان استفاده از فضاي مجازي وضع کنيد. براي مثال، زمان مشخصي در روز يا هفته را به اين کار اختصاص دهيد و استفاده از گوشي در ساعات خواب، هنگام غذا خوردن يا در جمع خانواده خودداري نمایید.
وي با اعلام اينکه انتخاب محتواي سالم و بومي بسيار حائز اهميت است، افزود: فضاي مجازي پر از محتواي نامناسب و فرهنگهاي بيگانه است. بايد سعي کرد اپليکيشنها و بازيهاي ايراني را که متناسب با فرهنگ ما هستند، جايگزين نمونههاي خارجي کرد. محتوايي انتخاب شود که نه تنها سرگرمکننده باشد، بلکه به رشد مهارتها، خلاقيت و دانش کودک کمک کند. ضمن اينکه با آموزش سواد رسانهاي، کودکان بايد آموزش ببينند که هر چيزي که در اينترنت ميبينند واقعي نيست. به آنها ياد دهيد که در برابر تبليغات فريبنده، محتواي مستهجن و يا افراد ناشناس که ممکن است خود را به جايي جا بزنند، هوشيار باشند.
اين دکتراي علوم ارتباطات با بيان اينکه بايد به کودکان ياد داد که هرگز اطلاعات شخصي مانند آدرس منزل، شماره تماس، مدرسه و عکسهاي خصوصي خانوادگي را در فضاي مجازي به اشتراک نگذارند، اظهار کرد: والدين اولين الگوهاي کودکان هستند. اگر خود والدين زمان زيادي را با گوشي سپري کنند، انتظار رفتار متفاوت از کودک بيمنطق است. بايد سعي شود در حضور کودکان، استفاده از فضاي مجازي را به حداقل برسانيم و بيشتر وقت خود را به گفتگو و بازي با آنها اختصاص دهيم.
وي در پايان با تأکيد بر اينکه فضاي مجازي نبايد جايگزين ارتباطات واقعي شود، گفت: تشويق کودکان به ورزش، مطالعه کتاب کاغذي، بازيهاي گروهي و شرکت در مراسم مذهبي و خانوادگي، باعث تعادل روحي و رشد اجتماعي آنها ميشود. فضاي مجازي ابزاري است که اگر درست استفاده شود، ميتواند به رشد کودک کمک کند، اما اگر بيمهار رها شود، ميتواند خطرات زيادي را به همراه داشته باشد.
