تالابها بهعنوان یکی از ارزشمندترین اکوسیستمهای طبیعی زمین، نقشی اساسی در حفظ تعادل زیستمحیطی، تأمین منابع آب، کنترل سیلابها و مقابله با تغییرات اقلیمی ایفا میکنند. این زیستبومها علاوه بر میزبانی گونههای متنوع گیاهی و جانوری، از پرثمرترین اکوسیستمهای جهان به شمار میروند و خدمات گستردهای به طبیعت و جوامع انسانی ارائه میدهند.
رئیس اداره حفاظت محیطزیست شهرستان کاشمر با اشاره به تعریف بینالمللی تالابها اظهار کرد: تالابها شامل مناطق مردابی، اراضی باتلاقی و برکههایی هستند که بهصورت طبیعی یا مصنوعی شکل گرفته و ممکن است دائمی یا فصلی باشند. این پهنهها میتوانند دارای آب شیرین، شور یا لبشور باشند و حتی مناطق ساحلی دریاها با عمق کمتر از شش متر نیز در زمره تالابها قرار میگیرند.
سعید شفیعیان افزود: تالابها دارای ویژگیهایی مشترک از جمله خاک اشباع از آب، تجمع موادآلی گیاهی و حضور گونههای جانوری و گیاهی سازگار با شرایط غرقابی هستند. این تنوع در ریخت زمین سبب شکلگیری زیستگاههای گوناگون و تنوع زیستی چشمگیری شده و تالابها را به یکی از مهمترین زیستگاههای طبیعی تبدیل کرده است.
وی با بیان اینکه تالابها به «پرثمرترین اکوسیستمهای زمین» شهرت یافتهاند، گفت: این زیستبومها خدمات متعددی از جمله کنترل سیلابها از طریق جذب آب اضافی، تغذیه و تنظیم آبهای زیرزمینی، تصفیه طبیعی آب و حذف آلایندهها و فلزات سنگین، ذخیرهسازی و تثبیت کربن و ایجاد زیستگاه برای گونههای مختلف جانوری و گیاهی ارائه میدهند. همچنین تالابها نقش مهمی در اقتصاد محلی از طریق گردشگری، تولید ماهی و بهرهبرداری خردمندانه از گیاهان دارویی دارند.
رئیس اداره حفاظت محیطزیست کاشمر با اشاره به وضعیت نگرانکننده عرصههای طبیعی استان گفت: در حال حاضر، این عرصهها تحت تأثیر عوامل طبیعی و انسانی با تهدید و تخریب روبهرو هستند. استقرار صنایع آببر در مجاورت تالابها، تخلیه فاضلابهای صنعتی، کشاورزی و شهری، کاهش بارشها و تغییرات اقلیمی، عدم تخصیص حقابههای زیستمحیطی، سدسازی بدون ملاحظات اکولوژیکی، تغییر کاربری اراضی، جادهسازی و زهکشی تالابها از مهمترین عوامل تهدیدکننده این زیستبومها به شمار میروند.
شفیعیان تصریح کرد: بهرهبرداری غیراصولی از تالابها، برداشت بیش از ظرفیت تجدیدپذیر، ورود گونههای گیاهی و جانوری غیربومی و شکار و صید غیرمجاز، تعادل اکولوژیکی تالابها را بر هم زده و موجب کاهش کیفیت آب و خاک این مناطق شده است. به گفته وی، آلودگی ناشی از ورود پسابهای حاوی آلایندههای شیمیایی و فیزیکی یکی از عوامل اصلی افت کیفیت زیستمحیطی تالابهاست.
تالابهای منطقه ترشیز که زمانی بهعنوان ضربهگیرهای طبیعی حوزههای آبخیز و قلب تپنده این مناطق شناخته میشدند، اکنون وارد مرحله بحران شدید محیطزیستی شدهاند. آمارها از کاهش ۳۰ تا ۷۰ درصدی سطح آب و خشک شدن طولانیمدت این تالابها حکایت دارد؛ شرایطی که زنگ خطری جدی برای امنیت غذایی، سلامت جامعه و معیشت روستاییان محسوب میشود.
کارشناسان معتقدند عامل اصلی این وضعیت تنها کاهش بارندگی ناشی از تغییر اقلیم نیست، بلکه مدیریت ناپایدار منابع آب، برداشتهای بیرویه در بالادست، عدم تأمین حقابه زیستمحیطی تالابها و احداث سازههای هیدرولیکی بدون توجه به ملاحظات اکولوژیکی، پیوند حیاتی میان اجزای حوزههای تالابی را قطع کرده است.
شفیعیان با تأکید بر اینکه ارزش اکولوژیک تالابها تا۱۰برابر جنگلها و۲۰۰ برابر زمینهای زراعی برآورد شده است، گفت: حفاظت از تالابها یک ضرورت فوری و غیرقابل انکار است. تدوین و اجرای برنامههای تأمین و رهاسازی حقابه زیستمحیطی، جلوگیری از ورود مستقیم فاضلاب و پسابها، مدیریت یکپارچه حوزههای آبریز، پایش مستمر وضعیت کمی و کیفی آب و تنوع زیستی و تقویت مشارکت مردمی از مهمترین راهکارهای حفاظت از این زیستبومهای ارزشمند به شمار میرود.
وی افزود: حفظ سلامت تالابها بهعنوان آینهای از عملکرد ما در مدیریت سرزمین، نهتنها تضمینکننده بقای هزاران گونه جانوری و گیاهی است، بلکه برای تداوم زندگی و معیشت پایدار ساکنان مناطق پیرامونی نیز ضرورتی اجتنابناپذیر است. حفاظت از تالابها مسئولیتی مشترک میان دستگاههای اجرایی و مردم است و تنها با همکاری و هماهنگی بینبخشی میتوان آیندهای پایدار برای نسلهای آینده رقم زد.
بر همین اساس، رویکرد نقطهای در مدیریت تالابها دیگر پاسخگو نیست و تنها راهکار نجات این زیستبومها، اتخاذ نگاه سیستمی «مدیریت حوزههای تالابی» است؛ رویکردی که سلامت تالاب را وابسته به مدیریت هماهنگ آب، خاک و کاربری اراضی در کل حوضه آبریز میداند. حفاظت از تالابها دیگر صرفاً یک انتخاب محیطزیستی نیست، بلکه ضرورتی حیاتی برای جلوگیری از گسترش بیابانزایی، ریزگردها و فروپاشی اکولوژیکی به شمار میرود و نیازمند عزمی جدی، هماهنگی نهادی و مشارکت واقعی مردم است.
